Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 25-02-2024

Er staat wat te gebeuren!

Een vooruitblik op dat grootse project: in 69 in elkaar overlopende afleveringen wordt Bachs grootse meesterwerk volledig uitgeplozen op teksten, toon en strekking.

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 6-02-2024

68# Wir setzen uns mit Tränen nieder

En dan zijn we bij het slotkoor. In c-klein, waar we al een tijd naar op weg waren. Waarin lijden en hoop hand in hand gaan. Grote Thomas wijst erop hoe Bachs manuscript van de Matthäus eigenlijk eindigt in een open einde. Waar we weer allemaal betekenissen aan kunnen geven. En aan het einde moeten...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 5-02-2024

67# Nun is der Herr zu Ruh gebracht

De solostemmen nemen afscheid. Duizendmaal dank dat U mijn leven zoveel waard achtte dat U er zo voor wilde lijden. Nog één keer klinken sopraan, alt, tenor en bas. Met interventies van het koor. Sleutelwoorden die we eerder in de Matthäus horen passeren een laatste keer de revue. En we hebben het...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 4-02-2024

66# Und Joseph nam den Leib

We naderen het einde, en dat betekent dat we ook bij het laatste recitatief zijn aangekomen. Jezus wordt in zijn graf gelegd, en nog zijn hogepriesters en farizeeërs niet gerustgesteld. Dat graf moet bewaakt en verzegeld, voordat er onverklaarbare dingen met het lijk gebeuren. Op bijna onopvallende...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 3-02-2024

65# Mache dich, mein Herze rein

'Een cadeau-aria', vertelt grote Thomas. Een aria waarbij een gevoel van opluchting zich meester maakt van publiek en uitvoerenden. Prachtige muziek om even in te verdwijnen. En zo heeft Bach het ook bedoeld, concluderen we. En Gijs houdt ons in spanning over wat zijn lievelingspassage uit de...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 2-02-2024

64# Am Abend, da es küle war

Een inleidend recitatief over de avond. De avond na alle heftige gebeurtenissen van de dag is het moment om te reflecteren op het gegeven van de avond. De avond als moment van de zondeval, de avond als moment van het sterven van Jezus, de avond als moment dat de vredesduif terugkeert met een...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 1-02-2024

63# Und siehe da, der Vorhang im Tempel zerriss

Een theatraal hoogtepunt in de Matthäus, en daarmee een dieptepunt voor het kerkbestuur. De aarde beeft, de graven openen zich, de voorhang van de tempel scheurt in tweeën... En alles wordt door Bach zo beeldend mogelijk op muziek gezet. Een deel van het volk komt tot inkeer: hij was het toch! In...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 31-01-2024

62# Wenn ich einmal soll scheiden

Voor de laatste keer de prachtige koraalmelodie van 'O Haupt voll Blut und Wunden'. Ditmaal in de meest reine toonsoort, a-klein. De hele kleur van de zetting is ingetogen en introvert. We luisteren naar de (a capella) uitvoering van Mengelberg uit 1939, waarin we horen hoe zacht en indringend en...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 30-01-2024

61# Und von der sechsten Stunde an

En dan sterft Jezus. De strijkers die Jezus als een stralenkrans de hele Matthäus lang hebben omgeven, verdwijnen. Jezus' laatste woorden klinken in de donkere, molrijke toonsoort bes-klein. Bach laat hier de eenvoud het werk doen. En we vragen ons af hoe laat het 'zesde uur' eigenlijk is, waarin...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 29-01-2024

60# Sehet, Jesus hat die Hand

Een aria in contrast met de gruwelijke harmonieën van 'Golgotha' die we net hoorden. Een aria in Es-groot, de parallel van c-klein, waarmee we al worden geleid naar het hoopvolle slotkoor, dat steeds meer binnen handbereik komt. In Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 28-01-2024

59# Ach Golgatha, unselges Golgatha!

De intense chromatiek van dit begeleide recitatief is aanleiding om dieper in de wereld van toonsoorten en stemmingen te duiken. Over zuivere octaven, de middentoonstemming, de wolfskwint... We luisteren verschillende malen naar een fragment dat een en ander illustreert. En dat de oren pijnigt. En...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 27-01-2024

58# Und da sie an die Stätte kamen

We komen bij Golgotha ('Schedelplaats'). Jezus wordt gekruisigd, terwijl hij ondertussen voortdurend beschimpt wordt door omstanders en medeveroordeelden. Grote Thomas gidst ons door dit uitgebreide recitatief. We hebben het erover of het een fijne rol is om te zingen, die van evangelist. Wagner...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 26-01-2024

57# Komm, süsses Kreuz, so will ich sagen

Een van de lievelingsaria's van grote Thomas. Een aria als 'grote broer' van de aria 'Geduld'. Waarin de slepende tred van de begeleiding hand in hand gaat met de lyrische zanglijn. Met weer een hoofdrol voor de viola da gamba, die extra lekker schijnt te klinken in de toonsoort d-mineur. Wat ons...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 25-01-2024

56# Ja freilich will in uns das Fleisch und Blut

Een uitermate kort inleidend recitatief, voor de tweede keer met viola da gamba. Samen met twee fluiten en continuo begeleiden zij de bas-solist. Hoe moeten we het contrast tussen de 'zwoegende' viola da gamba en de hemelse fluiten duiden? De vluchtige lengte van het recitatief doet nauwelijks...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 24-01-2024

55# Und da sie ihn verspottet hatten

De soldaten trekken Jezus zijn mantel weer uit, trekken hem zijn kleren aan, en nemen Jezus mee om hem te kruisigen. Ene Simon wordt daarbij gedwongen het kruis te dragen. En grote Thomas deelt een podiumervaring waaruit blijkt dat niets menselijks een evangelist vreemd is. In Matthäus-Passion...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 23-01-2024

54# O Haupt voll Blut und Wunden

Misschien wel het beroemdste koraal uit de Matthäus: 'O Haupt voll Blut und Wunden'. Het offer en lijden van Jezus worden ons hier beeldend en in volle muzikale glorie getoond. Wat wrang maar tegelijkertijd ook geruststellend is: het betekent dat de verlossing voor de gewone ziel nabij is. In...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 22-01-2024

53# Da nahmen die Kriegsknechte

Een rode mantel, een doornenkroon, een rietstok in de hand: Jezus wordt door de soldaten schertsend aangekleed als 'koning der Joden'. De kwintvalsequens klinkt weer, ditmaal in platte vorm om de platheid van de massa te illustreren. Het geeft Gijs het vertrouwen om zelf als componist met de...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 21-01-2024

52# Können Tränen meiner Wangen

Een lange, hermetische aria die komt op een moment in de Matthäus dat niet iedereen zijn aandacht er nog volledig bij kan houden. Zowel publiek als musici. Grote Thomas deelt verschillende anekdotes die dit illustreren. We hebben het over het knipwerk van Mendelssohn bij de herintroductie van de...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 20-01-2024

51# Erbarm es Gott

Jezus wordt gegeseld. Iets wat we we horen in de effectvolle harmonie en die je ook zou kunnen zien: het spat zwart van de pagina af in het manuscript van Bach. Grote Thomas wijst ons erop dat Bach zichzelf wederom in de noten terug laat komen. En wat heeft Stravinsky's Le sacre du printemps met de...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 19-01-2024

50# Sie schrieen aber noch mehr

Na de verstilling van 'Aus Liebe' valt het volk weer woedend in met 'Lass ihn kreuzigen'. Nog een toontje hoger dan de vorige keer. Pilatus wast zijn handen in onschuld terwijl het volk letterlijk bloed wil zien. Uiteindelijk levert Pilatus Jezus uit om gekruisigd te worden. In Matthäus-Passion...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 18-01-2024

49# Aus Liebe will mein Heiland sterben

Een aria voor slechts vier musici: sopraan, fluit en twee oboe's da caccia. Gedeeltelijk in C-groot, in zekere zin de meest reine toonsoort. Een toonsoort die we tot nu maar weinig tegenkwamen in de Matthäus. Fluit en sopraan draaien om elkaar heen, en vinden elkaar sporadisch. In...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 17-01-2024

48# Er hat uns allen wohlgetan

Een direct antwoord op de vraag van Pilatus. Hij heeft immers enkel goede dingen voor ons gedaan. De blinden kunnen weer zien, de kreupelen lopen weer... In Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans bespreken de journalist en zanger samen met musicoloog Thomas de...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 16-01-2024

47# Der Landpfleger sagte: 'Was hat er denn Übels getan?

Een mini-recitatief. Maar wel een goede aanleiding om nog eens in detail te bepspreken hoe Bach en Picander hun Matthäus nou hebben vormgegeven. Qua onderbreking van de evangelietekst door aria's en koralen. In Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans bespreken de...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 15-01-2024

46# Wie wunderbarlich ist doch diese Strafe!

Een moment van rust en contemplatie na de heftigheid van 'Barrabam' en 'Lass ihn kreuzigen'. Grote Thomas gidst ons langs de wonderlijke harmonieën in dit koraal en de manier waarop alt en bas zich door dit koraal begeven. In Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 14-01-2024

45# Auf das Fest aber hatte der Landpfleger

'BARRABAM!'. Er is geen twijfel over wie het volk liever op vrije voeten ziet: Jezus of de gevreesde moordenaar Barrabas. Bach legt de bal qua harmonische oplossing voor open doel voor het volk, maar tevergeefs. Barrabas komt vrij. We luisteren nogmaals naar het schokeffect dat Mengelberg in zijn...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 13-01-2024

44# Befiehl du deine Wege

Voor de derde keer een koraal op de schitterende melodie van 'O Haupt voll Blut und Wunden'. Geef jezelf over aan het lot dat Hij nou eenmaal voor je in petto heeft. Ofwel: we zitten in een trein die niet meer te stoppen is. Qua toonsoort zakken we steeds een halfje lager, van E, naar, Es, naar D...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 12-01-2024

43# Sie hielten aber einen Rat

Na enig beraad besluiten de priesters toch een stukje grond van het 'bloedgeld' te kopen. En Pilatus verwondert zich erover waarom Jezus zich niet verdedigt. Ook bespreken we het verschil tussen het componeren van een passie in Hamburg of in Leipzig, en we krijgen de eerste kleine vooruitwijzingen...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 11-01-2024

42# Gebt mir meinen Jesum wieder

Een aria als spiegel van 'Erbarme dich'. Een aria waar we op dit moment in de Matthäus qua tempo en dynamiek behoefte aan hebben. 'Wat weet Bach toch goed wat we nodig hebben', verzucht Gijs. Ditmaal met een hoofdrol voor soloviool en bas. 'Geweldig om te zingen', aldus grote Thomas. Ook horen we...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 10-01-2024

41# Des Morgens aber hielten alle Hohepriester

Een recitatief boordevol ontwikkelingen: Jezus wordt ter dood veroordeeld, Judas ziet dat en smijt zijn verradersloon de tempel in. Vol berouw verhangt hij zichzelf. In een microduet reageren twee hogepriesters op Judas inkeer. En ook: we maken nader kennis met de toonsoort b-groot, die staat voor...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 9-01-2024

40# Bin ich gleich von dir gewichen

De oren even 'wassen': een harmonieus koraal als tegenwicht van de chromatiek van 'Erbarme dich'. Een koraal dat ons duidelijk maakt dat zelfs als we Hem hebben verlaten, we altijd naar Hem terug kunnen keren. In Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans bespreken de...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 8-01-2024

39# Erbarme dich, mein Gott

Alle wegen leiden uiteindelijk naar 'Erbarme dich, mein Gott'. Dé sleutelaria uit de Matthäus, en volgens grote Thomas misschien wel de 'perfecte aria'. In ieder geval op het perfecte moment in het werk. Geen inleidend recitatief, maar meteen ter zake. Ondertussen horen we, verborgen in de bas, de...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 7-01-2024

38# Petrus aber sass draussen im Palast

De focus richt zich op Petrus. Zoals aangekondigd zal hij Jezus driemaal verloochenen. En als het zover is, weent hij bitterlijk. Een van de meest dramatische momenten voor de evangelist in de Matthäus. Een scène die inhoudelijk en harmonisch onvermijdelijk leidt tot dé sleutelaria uit de Matthäus...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 6-01-2024

37# Wer hat dich so geschlagen

Een koraal dat direct reageert op de vele klappen die Jezus in het voorafgaande recitatief ten deel zijn gevallen. Grote Thomas legt uit hoe Bach hier al de eerste harmonische bewegingen maakt om straks het b-klein van 'Erbarme dich, mein Gott', dé sleutelaria uit de Matthäus, te bereiken. Aan de...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 5-01-2024

36# Und die Hohepriester antwortete

Jezus velt zijn eigen doodvonnis, door niets te ontkennen en de suggestie te wekken dat hij de zoon van God is. En die suggestie is genoeg voor de priesters om over elkaar heen te buitelen in verontwaardiging. Leidend tot een volksgericht: 'Er ist des Todes schuldig!'. Wederom met een...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 4-01-2024

35# Geduld! Wenn mich falsche Zungen stechen

Een aria met een hoofdrol voor de viola da gamba, met zijn weerbarstige natuur. Die de innerlijke strijd in deze aria verklankt. De 'optimistische mars' van Gijs keert weer even terug. Evenals de kwintvalsequens. En er ontstaat onenigheid over of Jezus nou wel of niet een aria toebedeeld heeft...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 3-01-2024

34# Mein Jesus schweigt zu falschen Lügen stille

Hoe klinkt 'zwijgen' in muziek? In dit begeleide recitatief voor de tenor horen we het. Begeleiding is onder andere in handen van de viola da gamba, een ietwat stug instrument perfect geschikt voor ietwat stugge muziek. We maken weer een klein uitstapje naar de getalsymboliek. Wat weten we trouwens...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 2-01-2024

33# Und wiewohl viel falsche Zeugen herzutraten

Een hoop valse getuigen melden zich, maar ze vallen allemaal door de mand. Tot er twee komen die, elkaar niet-perfect-kanonisch napratend, vertellen dat Jezus gepocht heeft dat hij de tempel van God kan afbreken en in drie dagen kan herbouwen. Jezus zwijgt. En grote Thomas deelt een anekdote uit...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 1-01-2024

32# Mir hat die Welt trüglich gericht

Een koraal dat reageert op de zoektocht naar valse redenen om Jezus te kunnen veroordelen. Grote Thomas laat horen hoe de bassen in dit koraal op avontuur gaan. Welke addertjes zitten er muzikaal allemaal onder het gras om de 'valsheid' te illustreren? En de voortdurende dubbelheid van de Matthäus...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 31-12-2023

31# Die aber Jesum gegriffen hatten

En voor we het weten zitten we weer midden in het verhaal, met een dramatisch recitatief. De schriftgeleerden en ouderlingen zoeken een valse reden om Jezus te veroordelen, maar ze vinden niets. Ondertussen zit Petrus erbij en kijkt ernaar. Ook tasten we in het duister over een verondersteld...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 30-12-2023

30# Ach nun ist mein Jesus hin!

We beginnen aan het tweede deel! In Leipzig in 1727 (of 1729) hebben de gemeenteleden dan ook nog een preek achter de rug, plus enige samenzang. Voordat we in de opening van deel 2 duiken, een vertwijfelde dialoog tussen de alt en het koor, hebben we het onder andere over de 'kruisvorm' van de...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 29-12-2023

29# O Mensch, bewein dein Sünde gross

Het grootse slotkoraal van deel 1. Oorspronkelijk gecomponeerd als openingskoor voor de Johannes-Passion. En na dit koraal volgt de pauze. Hoewel, eigenlijk niet natuurlijk. Hier volgt oorspronkelijk de preek. Ook duiken we in de Nederlandse Matthäus-traditie. We luisteren naar twee fragmenten uit...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 28-12-2023

28# Und siehe, Einer vond enen die mit Jesu waren

Het laatste recitatief van deel 1. Een discipel valt een knecht van de hogepriester aan en slaat zijn oor eraf. Rustig aan, aldus Jezus. Zijn Vader zou zo 12 legioenen engelen kunnen sturen, als hij zou willen. Maar het moet nou eenmaal zo gaan zoals het gaat... Zoals ook zijn discipelen hem...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 27-12-2023

27# So ist mein Jesus nun gefangen

Jezus is gevangen, en komt niet meer vrij. Alt en sopraan slaan de handen ineen om dit leed te bezingen, onderbroken door vertwijfelde uitroepen van het koor: 'Laat hem!'. Het koor dat vervolgens volop van zich laat horen in 'Sind Blitze, sind Donner!', een van de heftigste passages uit de...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 26-12-2023

26# Und er kam und fand sie aber schlafend

Jezus vindt wederom zijn discipelen slapend, en bovendien zijn hun ogen vol slaap. Maar veel tijd om daarbij stil te staan is er niet, want Judas duikt op, samen met soldaten die Jezus in de boeien slaan. Judas lijkt Jezus op zijn eigen noten te verraden. Daarnaast leren we het verschil tussen de...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 25-12-2023

25# Was mein Gott will, das g'scheh allzeit

Koor 1 en koor 2 slaan weer de handen ineen voor een koraal: 'Wie God vertrouwt, vast op Hem bouwt, die zal Hij nooit verlaten'. Is dit vertrouwen, of juist een zoektocht naar houvast? Hoe moeten we dit koraal op deze plek in de Matthäus interpreteren, wetende dat God zijn zoon hier juist wel lijkt...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 24-12-2023

24# Und er kam zu seinen Jüngern

Jezus keert terug van zijn eerste gebed en treft zijn discipelen slapend aan. Een teleurstelling. We horen de woede van Jezus hierover aanzwellen, begeleid door 'zijn' strijkers. Leidend naar de toonsoort a-klein, de toonsoort van eenzaamheid. Een 'lege' toonsoort inderdaad, want geen kruisen of...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 23-12-2023

23# Gerne will ich mich bequemen

Een aria met een aantal micro-verwijzingen door Bach naar hemzelf. Bijvoorbeeld doordat hij zijn eigen naam in noten in de muziek verwerkt. Achterstevoren. Je hoort het niet, maar je ziet het wel, en het zal God zeker niet ontgaan zijn. Ook passeert metselaar C.F. Zelter, een belangrijk figuur in...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 22-12-2023

22# Der Heiland fällt vor seinem Vater nieder

De eerste aria met inleidend recitatief voor de bas in de Matthäus. De bas bezingt hoe Jezus bereid is de bittere kelk des doods, gevuld met onze zonden, leeg te drinken. Volgens Gijs klinkt dit in de vorm van een 'optimistische mars'. De Thomassen weten niet of ze het daar helemaal mee eens zijn...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 21-12-2023

21# Und ging hin ein wenig

'Laat het niet geschieden zoals ik wil, maar zoals U het wilt...' de kern van dit korte recitatief. We komen onder andere het kruismotief van Jezus weer tegen, maar ditmaal in een spannendere vorm. En grote Thomas moet zich inhouden om niet een klein Monty-Python-momentje te beleven. In...

Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans 20-12-2023

20# Ich will bei meinem Jesu wachen

Een lievelingsaria van grote Thomas. Een aria voor tenor en koor die reageert op de voorspelling van Jezus dat hij door iedereen verlaten zal worden. Met een hoofdrol voor de hobo. Grote en kleine Thomas proberen bovendien aan Gijs uit te leggen wat een kwintvalsequens is. En hoe deze fijne...