Gerelateerde podcast series
Gerelateerde podcast series
Gerelateerde podcast series
Gijs Groenteman en Thomas Oliemans nemen je mee door de Matthaus-Passion van Bach.
Afleveringen Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans luisteren
No matching items.
Er staat wat te gebeuren!
Een vooruitblik op dat grootse project: in 69 in elkaar overlopende afleveringen wordt Bachs grootse meesterwerk volledig uitgeplozen op teksten, toon en strekking.
68# Wir setzen uns mit Tränen nieder
En dan zijn we bij het slotkoor. In c-klein, waar we al een tijd naar op weg waren. Waarin lijden en hoop hand in hand gaan. Grote Thomas wijst erop hoe Bachs manuscript van de Matthäus eigenlijk eindigt in een open einde. Waar we weer allemaal betekenissen aan kunnen geven. En aan het einde moeten...
67# Nun is der Herr zu Ruh gebracht
De solostemmen nemen afscheid. Duizendmaal dank dat U mijn leven zoveel waard achtte dat U er zo voor wilde lijden. Nog één keer klinken sopraan, alt, tenor en bas. Met interventies van het koor. Sleutelwoorden die we eerder in de Matthäus horen passeren een laatste keer de revue. En we hebben het...
66# Und Joseph nam den Leib
We naderen het einde, en dat betekent dat we ook bij het laatste recitatief zijn aangekomen. Jezus wordt in zijn graf gelegd, en nog zijn hogepriesters en farizeeërs niet gerustgesteld. Dat graf moet bewaakt en verzegeld, voordat er onverklaarbare dingen met het lijk gebeuren. Op bijna onopvallende...
65# Mache dich, mein Herze rein
'Een cadeau-aria', vertelt grote Thomas. Een aria waarbij een gevoel van opluchting zich meester maakt van publiek en uitvoerenden. Prachtige muziek om even in te verdwijnen. En zo heeft Bach het ook bedoeld, concluderen we. En Gijs houdt ons in spanning over wat zijn lievelingspassage uit de...
64# Am Abend, da es küle war
Een inleidend recitatief over de avond. De avond na alle heftige gebeurtenissen van de dag is het moment om te reflecteren op het gegeven van de avond. De avond als moment van de zondeval, de avond als moment van het sterven van Jezus, de avond als moment dat de vredesduif terugkeert met een...
63# Und siehe da, der Vorhang im Tempel zerriss
Een theatraal hoogtepunt in de Matthäus, en daarmee een dieptepunt voor het kerkbestuur. De aarde beeft, de graven openen zich, de voorhang van de tempel scheurt in tweeën... En alles wordt door Bach zo beeldend mogelijk op muziek gezet. Een deel van het volk komt tot inkeer: hij was het toch! In...
62# Wenn ich einmal soll scheiden
Voor de laatste keer de prachtige koraalmelodie van 'O Haupt voll Blut und Wunden'. Ditmaal in de meest reine toonsoort, a-klein. De hele kleur van de zetting is ingetogen en introvert. We luisteren naar de (a capella) uitvoering van Mengelberg uit 1939, waarin we horen hoe zacht en indringend en...
61# Und von der sechsten Stunde an
En dan sterft Jezus. De strijkers die Jezus als een stralenkrans de hele Matthäus lang hebben omgeven, verdwijnen. Jezus' laatste woorden klinken in de donkere, molrijke toonsoort bes-klein. Bach laat hier de eenvoud het werk doen. En we vragen ons af hoe laat het 'zesde uur' eigenlijk is, waarin...
60# Sehet, Jesus hat die Hand
Een aria in contrast met de gruwelijke harmonieën van 'Golgotha' die we net hoorden. Een aria in Es-groot, de parallel van c-klein, waarmee we al worden geleid naar het hoopvolle slotkoor, dat steeds meer binnen handbereik komt. In Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas...
59# Ach Golgatha, unselges Golgatha!
De intense chromatiek van dit begeleide recitatief is aanleiding om dieper in de wereld van toonsoorten en stemmingen te duiken. Over zuivere octaven, de middentoonstemming, de wolfskwint... We luisteren verschillende malen naar een fragment dat een en ander illustreert. En dat de oren pijnigt. En...
58# Und da sie an die Stätte kamen
We komen bij Golgotha ('Schedelplaats'). Jezus wordt gekruisigd, terwijl hij ondertussen voortdurend beschimpt wordt door omstanders en medeveroordeelden. Grote Thomas gidst ons door dit uitgebreide recitatief. We hebben het erover of het een fijne rol is om te zingen, die van evangelist. Wagner...
57# Komm, süsses Kreuz, so will ich sagen
Een van de lievelingsaria's van grote Thomas. Een aria als 'grote broer' van de aria 'Geduld'. Waarin de slepende tred van de begeleiding hand in hand gaat met de lyrische zanglijn. Met weer een hoofdrol voor de viola da gamba, die extra lekker schijnt te klinken in de toonsoort d-mineur. Wat ons...
56# Ja freilich will in uns das Fleisch und Blut
Een uitermate kort inleidend recitatief, voor de tweede keer met viola da gamba. Samen met twee fluiten en continuo begeleiden zij de bas-solist. Hoe moeten we het contrast tussen de 'zwoegende' viola da gamba en de hemelse fluiten duiden? De vluchtige lengte van het recitatief doet nauwelijks...
55# Und da sie ihn verspottet hatten
De soldaten trekken Jezus zijn mantel weer uit, trekken hem zijn kleren aan, en nemen Jezus mee om hem te kruisigen. Ene Simon wordt daarbij gedwongen het kruis te dragen. En grote Thomas deelt een podiumervaring waaruit blijkt dat niets menselijks een evangelist vreemd is. In Matthäus-Passion...
54# O Haupt voll Blut und Wunden
Misschien wel het beroemdste koraal uit de Matthäus: 'O Haupt voll Blut und Wunden'. Het offer en lijden van Jezus worden ons hier beeldend en in volle muzikale glorie getoond. Wat wrang maar tegelijkertijd ook geruststellend is: het betekent dat de verlossing voor de gewone ziel nabij is. In...
53# Da nahmen die Kriegsknechte
Een rode mantel, een doornenkroon, een rietstok in de hand: Jezus wordt door de soldaten schertsend aangekleed als 'koning der Joden'. De kwintvalsequens klinkt weer, ditmaal in platte vorm om de platheid van de massa te illustreren. Het geeft Gijs het vertrouwen om zelf als componist met de...
52# Können Tränen meiner Wangen
Een lange, hermetische aria die komt op een moment in de Matthäus dat niet iedereen zijn aandacht er nog volledig bij kan houden. Zowel publiek als musici. Grote Thomas deelt verschillende anekdotes die dit illustreren. We hebben het over het knipwerk van Mendelssohn bij de herintroductie van de...
51# Erbarm es Gott
Jezus wordt gegeseld. Iets wat we we horen in de effectvolle harmonie en die je ook zou kunnen zien: het spat zwart van de pagina af in het manuscript van Bach. Grote Thomas wijst ons erop dat Bach zichzelf wederom in de noten terug laat komen. En wat heeft Stravinsky's Le sacre du printemps met de...
50# Sie schrieen aber noch mehr
Na de verstilling van 'Aus Liebe' valt het volk weer woedend in met 'Lass ihn kreuzigen'. Nog een toontje hoger dan de vorige keer. Pilatus wast zijn handen in onschuld terwijl het volk letterlijk bloed wil zien. Uiteindelijk levert Pilatus Jezus uit om gekruisigd te worden. In Matthäus-Passion...
49# Aus Liebe will mein Heiland sterben
Een aria voor slechts vier musici: sopraan, fluit en twee oboe's da caccia. Gedeeltelijk in C-groot, in zekere zin de meest reine toonsoort. Een toonsoort die we tot nu maar weinig tegenkwamen in de Matthäus. Fluit en sopraan draaien om elkaar heen, en vinden elkaar sporadisch. In...
48# Er hat uns allen wohlgetan
Een direct antwoord op de vraag van Pilatus. Hij heeft immers enkel goede dingen voor ons gedaan. De blinden kunnen weer zien, de kreupelen lopen weer... In Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans bespreken de journalist en zanger samen met musicoloog Thomas de...
47# Der Landpfleger sagte: 'Was hat er denn Übels getan?
Een mini-recitatief. Maar wel een goede aanleiding om nog eens in detail te bepspreken hoe Bach en Picander hun Matthäus nou hebben vormgegeven. Qua onderbreking van de evangelietekst door aria's en koralen. In Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans bespreken de...
46# Wie wunderbarlich ist doch diese Strafe!
Een moment van rust en contemplatie na de heftigheid van 'Barrabam' en 'Lass ihn kreuzigen'. Grote Thomas gidst ons langs de wonderlijke harmonieën in dit koraal en de manier waarop alt en bas zich door dit koraal begeven. In Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans...
45# Auf das Fest aber hatte der Landpfleger
'BARRABAM!'. Er is geen twijfel over wie het volk liever op vrije voeten ziet: Jezus of de gevreesde moordenaar Barrabas. Bach legt de bal qua harmonische oplossing voor open doel voor het volk, maar tevergeefs. Barrabas komt vrij. We luisteren nogmaals naar het schokeffect dat Mengelberg in zijn...
44# Befiehl du deine Wege
Voor de derde keer een koraal op de schitterende melodie van 'O Haupt voll Blut und Wunden'. Geef jezelf over aan het lot dat Hij nou eenmaal voor je in petto heeft. Ofwel: we zitten in een trein die niet meer te stoppen is. Qua toonsoort zakken we steeds een halfje lager, van E, naar, Es, naar D...
43# Sie hielten aber einen Rat
Na enig beraad besluiten de priesters toch een stukje grond van het 'bloedgeld' te kopen. En Pilatus verwondert zich erover waarom Jezus zich niet verdedigt. Ook bespreken we het verschil tussen het componeren van een passie in Hamburg of in Leipzig, en we krijgen de eerste kleine vooruitwijzingen...
42# Gebt mir meinen Jesum wieder
Een aria als spiegel van 'Erbarme dich'. Een aria waar we op dit moment in de Matthäus qua tempo en dynamiek behoefte aan hebben. 'Wat weet Bach toch goed wat we nodig hebben', verzucht Gijs. Ditmaal met een hoofdrol voor soloviool en bas. 'Geweldig om te zingen', aldus grote Thomas. Ook horen we...
41# Des Morgens aber hielten alle Hohepriester
Een recitatief boordevol ontwikkelingen: Jezus wordt ter dood veroordeeld, Judas ziet dat en smijt zijn verradersloon de tempel in. Vol berouw verhangt hij zichzelf. In een microduet reageren twee hogepriesters op Judas inkeer. En ook: we maken nader kennis met de toonsoort b-groot, die staat voor...
40# Bin ich gleich von dir gewichen
De oren even 'wassen': een harmonieus koraal als tegenwicht van de chromatiek van 'Erbarme dich'. Een koraal dat ons duidelijk maakt dat zelfs als we Hem hebben verlaten, we altijd naar Hem terug kunnen keren. In Matthäus-Passion: een lijdensweg met Gijs Groenteman en Thomas Oliemans bespreken de...
39# Erbarme dich, mein Gott
Alle wegen leiden uiteindelijk naar 'Erbarme dich, mein Gott'. Dé sleutelaria uit de Matthäus, en volgens grote Thomas misschien wel de 'perfecte aria'. In ieder geval op het perfecte moment in het werk. Geen inleidend recitatief, maar meteen ter zake. Ondertussen horen we, verborgen in de bas, de...
38# Petrus aber sass draussen im Palast
De focus richt zich op Petrus. Zoals aangekondigd zal hij Jezus driemaal verloochenen. En als het zover is, weent hij bitterlijk. Een van de meest dramatische momenten voor de evangelist in de Matthäus. Een scène die inhoudelijk en harmonisch onvermijdelijk leidt tot dé sleutelaria uit de Matthäus...
37# Wer hat dich so geschlagen
Een koraal dat direct reageert op de vele klappen die Jezus in het voorafgaande recitatief ten deel zijn gevallen. Grote Thomas legt uit hoe Bach hier al de eerste harmonische bewegingen maakt om straks het b-klein van 'Erbarme dich, mein Gott', dé sleutelaria uit de Matthäus, te bereiken. Aan de...
36# Und die Hohepriester antwortete
Jezus velt zijn eigen doodvonnis, door niets te ontkennen en de suggestie te wekken dat hij de zoon van God is. En die suggestie is genoeg voor de priesters om over elkaar heen te buitelen in verontwaardiging. Leidend tot een volksgericht: 'Er ist des Todes schuldig!'. Wederom met een...
35# Geduld! Wenn mich falsche Zungen stechen
Een aria met een hoofdrol voor de viola da gamba, met zijn weerbarstige natuur. Die de innerlijke strijd in deze aria verklankt. De 'optimistische mars' van Gijs keert weer even terug. Evenals de kwintvalsequens. En er ontstaat onenigheid over of Jezus nou wel of niet een aria toebedeeld heeft...
34# Mein Jesus schweigt zu falschen Lügen stille
Hoe klinkt 'zwijgen' in muziek? In dit begeleide recitatief voor de tenor horen we het. Begeleiding is onder andere in handen van de viola da gamba, een ietwat stug instrument perfect geschikt voor ietwat stugge muziek. We maken weer een klein uitstapje naar de getalsymboliek. Wat weten we trouwens...
33# Und wiewohl viel falsche Zeugen herzutraten
Een hoop valse getuigen melden zich, maar ze vallen allemaal door de mand. Tot er twee komen die, elkaar niet-perfect-kanonisch napratend, vertellen dat Jezus gepocht heeft dat hij de tempel van God kan afbreken en in drie dagen kan herbouwen. Jezus zwijgt. En grote Thomas deelt een anekdote uit...
32# Mir hat die Welt trüglich gericht
Een koraal dat reageert op de zoektocht naar valse redenen om Jezus te kunnen veroordelen. Grote Thomas laat horen hoe de bassen in dit koraal op avontuur gaan. Welke addertjes zitten er muzikaal allemaal onder het gras om de 'valsheid' te illustreren? En de voortdurende dubbelheid van de Matthäus...
31# Die aber Jesum gegriffen hatten
En voor we het weten zitten we weer midden in het verhaal, met een dramatisch recitatief. De schriftgeleerden en ouderlingen zoeken een valse reden om Jezus te veroordelen, maar ze vinden niets. Ondertussen zit Petrus erbij en kijkt ernaar. Ook tasten we in het duister over een verondersteld...
30# Ach nun ist mein Jesus hin!
We beginnen aan het tweede deel! In Leipzig in 1727 (of 1729) hebben de gemeenteleden dan ook nog een preek achter de rug, plus enige samenzang. Voordat we in de opening van deel 2 duiken, een vertwijfelde dialoog tussen de alt en het koor, hebben we het onder andere over de 'kruisvorm' van de...
29# O Mensch, bewein dein Sünde gross
Het grootse slotkoraal van deel 1. Oorspronkelijk gecomponeerd als openingskoor voor de Johannes-Passion. En na dit koraal volgt de pauze. Hoewel, eigenlijk niet natuurlijk. Hier volgt oorspronkelijk de preek. Ook duiken we in de Nederlandse Matthäus-traditie. We luisteren naar twee fragmenten uit...
28# Und siehe, Einer vond enen die mit Jesu waren
Het laatste recitatief van deel 1. Een discipel valt een knecht van de hogepriester aan en slaat zijn oor eraf. Rustig aan, aldus Jezus. Zijn Vader zou zo 12 legioenen engelen kunnen sturen, als hij zou willen. Maar het moet nou eenmaal zo gaan zoals het gaat... Zoals ook zijn discipelen hem...
27# So ist mein Jesus nun gefangen
Jezus is gevangen, en komt niet meer vrij. Alt en sopraan slaan de handen ineen om dit leed te bezingen, onderbroken door vertwijfelde uitroepen van het koor: 'Laat hem!'. Het koor dat vervolgens volop van zich laat horen in 'Sind Blitze, sind Donner!', een van de heftigste passages uit de...
26# Und er kam und fand sie aber schlafend
Jezus vindt wederom zijn discipelen slapend, en bovendien zijn hun ogen vol slaap. Maar veel tijd om daarbij stil te staan is er niet, want Judas duikt op, samen met soldaten die Jezus in de boeien slaan. Judas lijkt Jezus op zijn eigen noten te verraden. Daarnaast leren we het verschil tussen de...
25# Was mein Gott will, das g'scheh allzeit
Koor 1 en koor 2 slaan weer de handen ineen voor een koraal: 'Wie God vertrouwt, vast op Hem bouwt, die zal Hij nooit verlaten'. Is dit vertrouwen, of juist een zoektocht naar houvast? Hoe moeten we dit koraal op deze plek in de Matthäus interpreteren, wetende dat God zijn zoon hier juist wel lijkt...
24# Und er kam zu seinen Jüngern
Jezus keert terug van zijn eerste gebed en treft zijn discipelen slapend aan. Een teleurstelling. We horen de woede van Jezus hierover aanzwellen, begeleid door 'zijn' strijkers. Leidend naar de toonsoort a-klein, de toonsoort van eenzaamheid. Een 'lege' toonsoort inderdaad, want geen kruisen of...
23# Gerne will ich mich bequemen
Een aria met een aantal micro-verwijzingen door Bach naar hemzelf. Bijvoorbeeld doordat hij zijn eigen naam in noten in de muziek verwerkt. Achterstevoren. Je hoort het niet, maar je ziet het wel, en het zal God zeker niet ontgaan zijn. Ook passeert metselaar C.F. Zelter, een belangrijk figuur in...
22# Der Heiland fällt vor seinem Vater nieder
De eerste aria met inleidend recitatief voor de bas in de Matthäus. De bas bezingt hoe Jezus bereid is de bittere kelk des doods, gevuld met onze zonden, leeg te drinken. Volgens Gijs klinkt dit in de vorm van een 'optimistische mars'. De Thomassen weten niet of ze het daar helemaal mee eens zijn...
21# Und ging hin ein wenig
'Laat het niet geschieden zoals ik wil, maar zoals U het wilt...' de kern van dit korte recitatief. We komen onder andere het kruismotief van Jezus weer tegen, maar ditmaal in een spannendere vorm. En grote Thomas moet zich inhouden om niet een klein Monty-Python-momentje te beleven. In...